ARI YETISTIRICILIGI
1. Giris
2. Ari Ailesi ve Aile Bireyleri
3. Aricilik Malzemeleri
4. Mevsimsel Uygulamalar ve Bakim Isleri
5. Uretim Cesitliligi ve Ari Urunleri
 
1. Giris 
Aricilik, Anadolu insaninin bir gelenegi olarak Ulkemizde cok eski donemlerden beri yapila gelmektedir. Cok eski bir gecmise sahip olmasina karsin ariciligin gelismesi bilim ve teknolojideki ilerlemelere bagli olarak son yuzyillarda olmustur. Bugunku teknik anlamiyla, basli basina tarimsal bir ugras ve uretim dali olan aricilik, belli amaclar dogrultusunda “bal arilarini kullanabilme ve yonetebilme sanati” olarak tanimlanabilir. Diger uretim dallarinda da oldugu gibi aricilikta amac en az masrafla en yuksek gelirin saglanmasidir.
Teknik aricilik ve basari birbirine bagli iki temel unsurdur. Bu iki temel unsurun duzeyi ariciliktan saglanacak gelirin duzeyini belirler. Bilgi ve tecrubeye dayanmayan ve teknik uygulamalarin yapilmadigi bir aricilikta basari ve gelirden bahsetmek imkansizdir. Profesyonelce yapilmayan, siradan ve eski usul bir aricilik herkes tarafindan yapilabilirken, teknik ve basarili bir aricilik ancak bu konuda bilgi ve tecrube sahibi kisilerce yapilabilir.
Bal arilari; bal, balmumu, ari sutu, ari zehiri, polen ve propolis gibi insan sagligi ve beslenmesi yonunden son derece degerli urunleri uretmesi ve toplamasi yaninda dogal ve tarimi yapilan bitkilerde sagladigi tozlasma hizmetleri ile de dogal denge ve tarimsal uretimde hayati oneme sahiptirler. Bu sebeple, bal arilari hem yukarida siralanan degerli urunleri hem de bitkisel uretimde urun miktarinin ve kalitesinin artirilmasi amaciyla tum Dunya uzerinde kullanilmakta ve bal arilarindan onemli yararlar elde edilmektedir.
Aricilik, bir tarim ulkesi olan ve nufusunun yaklasik yarisi koylerde yasayan Ulkemiz icin ayri bir onem arz eder. Topragi olmayan veya az toprakli, orman ici ve kenari koylerde yasayan vatandaslara en kolay is ve kazanc imkani yaratmanin yolu ariciliktan gecmektedir. Cunku aricilik; topraga bagimli degildir, baslangic icin fazla sermayeye ihtiyac duyulmadan bay-bayan, genc-yasli, egitimli-egitimsiz gibi toplumun her bireyi tarafindan yapilabilir ve bir yil gibi kisa bir sure icinde gelir getirmeye baslar. Bu ozellikleri ve tarimda en ucuz istihdam yaratmasi nedeniyle aricilik gunumuzun en onemli tarimsal faaliyetleri icinde yer almaktadir.
Diger yandan, Ulkemizin cok zengin bir bitki ortusune ve farkli iklim kusaklarina sahip olusu ariciligimizin gelismesine onemli katkilarda bulunmaktadir. Nitekim son 10 yilda kovan varligimiz ve bal uretimimiz yaklasik iki kat artarak sirasiyla 4 Milyona ve 63 bin tona ulasmistir. Ayrica, Turkiye hem kovan varligi hem de bal uretimi bakimindan Dunyada 4. sirada bulunmaktadir ki bu da oldukca olumlu bir gelismedir. Yillik bal ve balmumu uretimi, 2000 yili uretim degerleri ve fiyatlariyla, ulusal ekonomimize 140 Katrilyon TL. civarinda bir katki saglamistir. Kovan basina bal uretimi artirilarak bu katki 2-3 kat artirilabilir. Ariciligin bitkisel uretime olan katkilari da dikkate alindiginda bu faaliyetin ulusal ekonomiye olan toplam katkisinin 500 Katrilyon civarinda oldugu tahmin edilmektedir.
Ulkemizde aricilik yapanlarin sayisi gun gectikce artmaktadir. Ancak, ariciliga dogru bir sekilde baslamak ariciligin birinci onemli kuralidir. Ariciliga yeni baslayan bir kisi, birinci yilda 5-10 arasinda koloniye sahip olmali ve tecrubeli bir arici ile birlikte calisarak birinci yilini bilgi ve tecrube kazanma yili olarak gecirmelidir. Bilgi ve tecrube sahibi olunmadan daha fazla sayida kolonilerle calismak dogru degildir. Ari satin almanin en iyi zamani erken ilkbahardir. Ari, ilkbaharda ari ve ogul satan mahalli aricilardan saglanabilecegi gibi yine ari satan ozel veya kamu kurumlarindan da saglanabilir. Ari veya arili kovan (koloni) satin alinirken dikkat edilmesi gereken en kritik nokta arilarin hastaliksiz olmasidir. Bunun yaninda kovanlarin, standart Langstroth kovani seklinde yaptirilmasi veya satin alinmasi tavsiye edilir. Birinci yilda az sayidaki kolonilerle belli bir bilgi ve tecrube kazanildiktan sonra ilerki yillarda kovan sayisi artirilmalidir. Ariciliktan belli bir kazanc elde edilebilmesi icin en az 50-60 koloniye sahip olunmasi gerekmektedir.
2. Ari Ailesi ve Aile Bireyleri
Ari Ailesi :
Sosyal bocekler olarak, topluluk yasami surduren bal arilari herhangi bir yuvada aile (koloni) olustururlar. Aile yasaminda is bolusumu, yardimlasma ve caliskanlik temel kurallardir. Bir bal arisi ailesi, birinin gorevini digerinin yapamadigi morfolojik ve fizyolojik ozellikler bakimindan farkli uc degisik bireyi icerir ki bunlar; 1 adet ana ari, sayilari mevsimlere gore degisen isci ari ve erkek arilardir. Bu uc bireyin vucutlari bas, gogus ve karin olmak uzere uc bolum icerir. Bu bolumlerde bireylerin gorevleri ile iliskili olarak farkli organlar bulunmasina karsin basta; 1 cift anten, 1 cift bilesik ve 3 adet nokta (sade) goz, goguste; 2 cift kanat ve 3 cift bacak her uc bireyde de bulunan ortak organlardir. Aricilik yapmak isteyen veya yapan bir kisi her seyden once ari ailesini olusturan bu bireyleri ve gorevlerini eksiksiz bilmek zorundadir.
Ana Ari :
Ureticiler arasinda “Bey” ya da “Kralice” olarak bilinen ana ari, ana ari hucresine birakilan dollu bir yumurtanin larva doneminde, isci ari olacak larvaya gore daha sik ve daha zengin gida (ari sutu) ile ozel beslenmesi sonucunda yumurtadan yetiskine toplam 16 gunde olusur. Cikisi sonrasi yaklasik 1 hafta icinde erkek ari toplanma alani denilen ozel bir alanda ve mutlak surette havada, 10-30 metre yukseklikte, 10-20 arasi erkek ari ile ciftlesir.Ciftlesme sonrasi 3-4 gun icinde yumurtlamaya baslar. Ana ari kolonideki en onemli birey olup koloni verimliligi ve aricinin gelir duzeyi uzerinde dogrudan etkide bulunur. Tek gorevi olan yumurtlamasi sayesinde koloninin surekliligini devam ettirir.
Siradan bir ana ari, basarili ve karli bir aricilik icin yeterli degildir. Teknik aricilikta, damizlik degeri olan, kaliteli ve genc ana arilarin kullanilmasi basarinin ilk adimi ve ilk sartidir. Kaliteli ve genc bir ana ari, diger kovan ici ve kovan disi sartlar da elverisli ise gunde 2000 dolayinda yumurta yumurtlayabilir. Ana arinin yumurtlamasinda oncelikle kendi kalitesi olmak uzere; kolonide yeterli besinin (bal+polen) mevcudiyeti, koloninin gucu, hava sicakligi ve nektar (bal ozu) akisi gibi sartlar etkili olmaktadir. Bu sartlardan biri veya birkaci eksik oldugunda en kaliteli ana ari bile yeterli miktarda yumurtlayamaz. Kalite ve yasliliga bagli olarak ana arinin yetersiz yumurtladigi her gun, binlerce isci ari ve sonucta kilolarca bal kaybi demektir. Bu cercevede, aricilarin kolonilerin ana arilari uzerinde hassasiyet gostermeleri, ozel ve kamu kurumlarinca uretilen ana arilardan satin alarak genc ve kaliteli ana ari kullanmalari veya ana ari uretmeleri durumunda ana ari uretimlerini en basit duzeyde, onceki yillara ait kayitlarina bakarak; en fazla bal ureten, ogul vermeyen, sakin (hircin olmayan) , hastaliklara dayanikli, kislama ve ilkbahar gelisme kabiliyeti yuksek olan kolonilerden uretmeleri gerekmektedir. Dogal sartlarda ana arinin 3-4 yil yasayabilmesine ragmen ana arinin her yil ya da en gec her 2 yilda bir degistirilerek genc ana arilarla calisilmasi teknik ve basarili ariciligin en onemli kuralidir.
Isci Ari :
Yumurtadan yetiskine toplam 21 gunde olusan isci arilar koloni icin gerekli olan tum islerin yerine getirilmesinden sorumludurlar.

Ilkbaharla sonbahar arisindaki aktif donemde omurleri yaklasik 42 gun olan isci arilar birinci 21 gunde kovan icinde ic hizmet arisi olarak; temizlik, yavrunun ve ana arinin beslenmesi, ari sutu salgilama, balin olgunlastirilmasi, mum salgilayarak petek orme ve kovan girisinde bekcilik gibi gorevleri ustlenirler. Cikistan sonraki ikinci 21 gunde ise dis hizmet arisi olarak; nektar (bal ozu), salgi, polen, su ve propolis toplarlar. Buradan cikarilacak birinci sonuc isci arilardaki gorevin “yasa” gore programlandigidir. Pratik anlamda ikinci ve onemli sonuc ise ana ari ve ari sutu uretiminde genc isci arilara ihtiyac duyulurken bal ve polen uretiminde dis hizmet arisi olarak gorev yapan daha yasli isci arilara ihtiyac duyuldugudur. Ancak kolonideki tum islerin eksiksiz yapilabilmesi bakimindan kolonide ayni anda ve belli bir denge icinde, hem kovan ici hizmetle gorevli genc hem de kovan disi hizmetle gorevli yasli isci arilara ihtiyac duyulur.
Erkek Ari :
Yeni yetistirilen ana arilarla ciftlesmeleri disinda herhangi bir gorevleri olmayip hazir tuketici konumundadirlar. Bu yuzden gorevleri geregi ilkbaharda (ozellikle ogul doneminde), ana ari ve isci arilarin aksine, ana arinin dolsuz yumurtlamasi sonucu yumurtadan yetiskine 24 gunde olusurlar. Ogul mevsiminin bitmesine muteakip gorevleri de bitmis olacagindan, yazin ve erken sonbaharda isci arilar tarafindan kovan disina atilarak olume terk edilirler. Erkek arilar zehir bezi ve igne gibi organlara sahip olmadigindan kendilerini savunamazlar.
3. Aricilik Malzemeleri
Teknik ve basarili ariciligin bir diger onemli unsurunu uygun ve standart malzemelerin kullanilmasi olusturmaktadir. Bu malzemeler icinde kovanlar beklide en onemlisidir. Bugun icin Dunya uzerinde profesyonel aricilikta en cok kullanilan kovan turu ahsap Langstroth kovanlaridir. Bolgeler duzeyinde degisik yoresel kovan tipleri bulunsa da ahsap Langstroth kovanlari; uygun havalandirmasi, saglamligi, kuluckalik ve ballik cerceveleri (petekleri) arasinda yer degistirebilmesi, kovanlar arasi petek alis-verisi, hastalik durumlarinda purumuzle yakilabilmesi, kolay tasinabilmesi ve rutubet emici ozellikleri nedeniyle profesyonel ve gezginci ariciligin vazgecilmez kovan turleridir. Standart Langstroth kovani dip tahtasi, kuluckalik, ballik, ortu tahtasi ve ortu kapagi olmak uzere 5 bolumden olusur. Kovan yapiminda kullanilacak kerestenin igne yaprakli agaclardan (cogunlukla cam turleri) ve kurutulmus olmasi kovan kalitesini artirmaktadir. Unutulmamalidir ki, kovan malzemesinin yapisi ve geregi veya havalandirmanin yeterli olmayisi sonucu, kovandan atilamayan fazla rutubet hastalik ve zararlilarin olusmasi yonunden koloni icin bir tehlikedir.
4. Mevsimsel Uygulamalar ve Bakim Isleri
Kolonilerin Mevsimsel Muayeneleri :
Aricilik calismalari, erken ilkbahardan gec sonbahara kadar bir butunluk gosterir. Ozellikle hava sicakliginin kritik oldugu erken ilkbaharda kontrol sirasinda kolonilerin uzun sure acik tutulmasi sonucu usutulmeleri arilarin gerekli sicakligi tekrar saglayabilmesi icin kolonideki bal tuketimini artirir ve hastaliklar icin uygun ortam olusturur. Bu donemde yapilacak seker surubu beslemesi koloninin hizli gelismesine katkida bulunur. Anasiz ve zayif kolonilerin birlestirilmesi, her donemde oldugu gibi yeterli havalandirmanin saglanmasi, arilik yakininda temiz su kaynaginin bulunmasi, ogul kontrollerinin yapilmasi, gerektiginde bolme yapilmasi, ana arilarin genclestirilmesi, flora takibi, zirai mucadele ilac uygulamalari ile hastalik ve zararlilardan korunma, ilerleyen aylarda kolonilere petek ve ballik verme ilkbahar ve yaz aylarinin bazi uygulamalaridir.
Sonbahar donemi, son bal hasadinin yapilmasi ve kislatma hazirliklari yonunden yine aktif bir donemdir. Son bal hasadi sirasinda kolonilerin kis ihtiyaclari icin yeteri kadar bahar bali birakilmalidir. Cam bali kis besini olarak arilar icin uygun degildir. Kislatma icin kolonilerde yeterli bal yoksa koloniler mutlak surette beslenmelidir. Aksi halde acliga bagli olarak kis olumleri kacinilmaz olur. Basarili kislatmanin bir diger kurali kisa mutlak surette genc arilarla girilmesi ve kis mevsimi boyunca kolonilerin rahatsiz edilmemesidir. Unutulmamalidir ki kis olumlerinin asil nedeni soguk degil acliktir. Bazi mevsimsel uygulamalar asagida konulari icinde verilmistir.
Kolonilerin Kabartilmis Petek Ile Desteklenmesi :
Balmumu, ic hizmette gorevli 13-18 gunluk yasli genc isci arilar tarafindan uretilip koloni icinde petek yapiminda kullanilir. Ancak, mum salgilayan arilar bu is icin onemli miktarda bal tuketmek ve zaman harcamak zorundadirlar. Degisik arastiricilarca degisik miktarlar bildirilmesine karsin ortalama 1 gr. balmumu uretimi icin 10 gr bala ihtiyac duyulur. Bu noktadan hareketle, bal hasadindan sonra, bali suzulmus peteklerin, kullanilacagi zamana kadar uygun sartlarda saklanarak tekrar kullanilmasi, bu yolla daha kisa zamanda daha fazla balin uretilmesi teknik ariciligin onemli bir kuralidir. Bu gercegi bilen aricilar, ballarini “petekli bal” olarak pazarlamak yerine “suzme bal” olarak pazarlamakta ve bali suzulen petekleri yeniden kullanarak bal uretimlerini artirmaktadirlar. Bununla birlikte, ozellikle erken ilkbaharda kis cikisi sonrasi, kolonide stok olarak yeterli bal bulunmamakta ve ayni zamanda dogal bitki ortusunde de yeteri kadar ciceklenme ve nektar (bal ozu) salgilama olmamaktadir. Koloni gelisimini sinirlayici pek cok faktorun var oldugu bu donemde, koloni gelisimini saglamak ve hizlandirmak uzere kabartilmis petek kullanmanin ayri bir onemi vardir.
Kolonilerin Gezdirilmesi (Flora Takibi) :
Profesyonel ve teknik aricilikta flora (bitki ortusu) takibi ve buna bagli olarak kolonilerin gezdirilmesi onemli bir kuraldir. Gezginci aricilik yapilmadan sabit bir ariciliktan gelir saglamak mumkun degildir. Turkiye, bulundugu iklim kusagi yonunden olsun, nektar ve polen ureten dogal ve kultur bitkileri zenginligi yonunden olsun aricilik yapmaya cok elverislidir. Flora takibi ve gezginci aricilik iyi planlandigi ve bilgili hareket edildigi taktirde ariciya cok buyuk gelir saglar. Bu is icin her seyden once, kolay tasinabilir, cok iyi havalandirmaya sahip modern kovanlarin kullanilmasi sarttir. Gunumuz sartlarinda kolonilerin tasinmasi gezginci ariciligin en buyuk maliyet unsurunu olusturmaktadir. Bu yuzden gezginci aricilik icin belirli bir sayinin uzerindeki koloni varligi ekonomik olabilir veya az sayida koloniye sahip aricilar nakiller icin ortaklik yaparak nakil masraflarini dusurebilirler.
Nektar ve polen kaynaklarinin seciminde; bol miktarda ve uzun sure nektar ve polen ureten bitkilerin bulundugu yoreleri arastirmak isin esasidir. Yonca, korunga, fig, ucgul, kekik, adacayi, geven, karagan (karabas), kus dili, ballibaba, pamukluk, puren, hardal, ogul otu, pamuk, aycicegi, kestane ihlamur, akasya, okaluptus, turuncgiller, elma, badem ve genellikle Ege Bolgesi kiyi seridinde bulunan basrali camlar aricilik yonunden onemli bitki turlerinden bazilaridir. Arilarin konulacagi yerler olarak; ruzgar almayan, trafigi yogun ana yollardan ve zirai mucadele ilac uygulanan alanlardan uzak yerler secilmelidir. Gezginci ariciligin ve flora takibinin esasini olusturan ari nakilleri sirasinda; yeterli havalandirma saglanmali, ozellikle sicak gunlerde taze orulmus peteklerin eski peteklere gore daha kolay kirildigi unutulmamalidir. Nakil sirasinda balli tek bir petegin dahi kirilmasi koloninin olumu olacagindan ozellikle yaz aylarinda taze orulmus balli peteklerle nakil yapilmamasi, nakil zorunlu ise taze ve balli peteklerin koloniden alinarak nakillerin mutlak surette geceleri yapilmasi gereklidir.
Kolonilerin Beslenmesi :
Her canli gibi arilar da yasam surekliligi icin besine ihtiyac duyarlar. Doganin bir bagisi olarak arilar temel besin ihtiyaclarini; nektar (bal ozu), salgi (basra) ve polenden karsilarlar. Ancak kimi zaman bu besin kaynaklarinin yeterli olmadigi durumlarda teknik ariciligin geregi olarak arilarin beslenmesi gerekir. Genel olarak, koloniler erken ilkbahar ve sonbahar donemlerinde beslemeye ihtiyac duyarlar. Ilkbahar beslemesi 1/1’lik seker surubu (1 olcek su ve 1 olcek seker) ile yapilirken sonbahar beslemesi 1/2’lik seker surubu (1 olcek su ve 2 olcek seker) ile yapilir. Erken ilkbahar doneminde yapilan beslemedeki amac; bu donemde nektar kaynaklari sinirli oldugundan koloni ihtiyacinin karsilanmasi ve ana arinin yumurtlamaya tesvik edilmesidir. Bu donemde yapilan seker surubu beslemesi koloninin hizli gelismesine buyuk katkida bulunur. Sonbahar beslemesi ise, arilarin kis ihtiyaci icin kolonide yeterli besinin bulundurulmasi icin yapilir.
Seker surubu veya bal yaninda koloninin diger onemli besin ihtiyaci polendir. Kolonide yeterli polen yoksa; koloni gelisemez, yavrular beslenemez ve isci arilar ari sutu salgilayamazlar. Bu nedenle kolonilerde her donemde yeterli polen stoku bulunmalidir. Tabiatta polen kaynaklarinin kit oldugu donemlerde (genellikle erken ilkbahar ve sonbaharda) bu ihtiyacin takviye edilmesi ve karsilanmasi yonuyle, en basit olarak; 3 kisim soya fasulyesi unu (yagsiz) + 1 kisim polen + 2 kisim seker + 1 kisim su ile kek yapilip 200-300 gramlik miktarlarda yagli kasap kagidi arasinda 1 cm kalinligini gecmeyen paketler halinde yavrulu cercevelerin ustune konulur. Paketin cercevelere bakacak kismi 10-20 yerinden civi ucu ile delinmelidir. Ancak, gerek bu is icin gerekse ticari duzeyde polenin bol oldugu donemlerde polen tuzaklari kullanilarak polen toplanmasi gerekmektedir.
Ilkbaharda seker surubu yerine balla da besleme yapilabilir. Ancak, balla besleme yapmak ekonomik olmadigi gibi daha hizli yagmaciliga geden olur. Diger yandan, ozellikle Amerikan yavru curuklugunun sporlari balda yillarca canliligini muhafaza edebildiginden hastaliklarin ortaya cikmasi yonunden balla besleme yapmak risklidir. Ayrica kolonilere pekmez ve lokum gibi tatli maddeler v ermek uygun degildir. Besleme amaciyla en emin ve en dogru besin kaynaklari seker ve polendir.
Kolonilerin Guclendirilmesi :
Guclu kolonilerle calisma karli ve basariligi ariciligin ilk kuralidir. Zayif koloniler hastalik ve zararlilara karsi daha hassas olurken yeteri kadar hizli gelisemeyip yeterli bal da uretemezler. Ayni zamanda zayif koloniler, teknik ariciligin bir kurali olan flora takibinde (gezginci aricilikta) nakil masraflarini artirarak ariciligin karliligini dusururler. Arilardaki sosyal dayanisma ve isbolumu geregi soylenebilir ki 5 cerceveli 3 kovana sahip olmak yerine 10 cerceveli 1 kovana sahip olmak daha karli ariciliga vesile olur. Benzer olarak, 20 bin yetiskin arisi bulunan bir koloni ancak 14 kg bal uretirken 50 bin arisi bulunan koloninin 41 kg bal urettigi bulunmustur. Bal basta olmak uzere diger tum ari urunlerinin ekonomik uretimleri ancak ve ancak guclu kolonilerle yapilabilir. Guclu kolonilere sahip olmak ise; ariciligin bilgi ve tecrubesine, iyi bir ilkbahar bakimina, genc ve kaliteli ana arilarla calismaya, flora takibine, iyi bir kislatmaya, hastalik ve zararlilara karsi uyanik olmaya baglidir.
Kolonilerin Ogul Kontrolu :
Ogul teknik aricilikta istenmeyen bir durumdur. Cunku ogul, kolonilerin gucunu zayiflatir ve bal verimini onemli olcude dusurur. Ayrica, pek cok ogulun kacmasi veya ogulun yakalanip kovana alinmasi icin aricinin onemli zaman harcamasi ariciligi ekonomik olmaktan cikarir. Amac koloni sayisini cogaltmak ise bolme yaparak damizlik degeri olan hazir ana ari kullanmak yine teknik ve basarili ariciligin bir kuralidir. Ancak aricilarimizin cogunlugu koloni sayilarini dogal ogullarla cogalttiklarindan ariliklarda ogul egilimi yildan yila artmakta ve ariciligin karliligi azalmaktadir. Kovan sayisi artirilmak istendiginde oguldan faydalanma yerine “bolme” yapilmasi daha dogru bir islemdir. Damizlik degeri olan genc ana arilarla calisilmasi, ana arinin yumurtlamasi ve koloninin gelismesi icin yeterli yerin saglanmasi (petek ve kat verilmesi) ve yeterli havalandirma icin gerekli hassasiyetin gosterilmesi ogul onlemede etkili olabilecek bazi uygulamalardir.
5. Uretim Cesitliligi ve Ari Urunleri
Uretim Cesitliligi :
Ulkemiz ariciligindaki temel urunun bal olmasina karsin, bal uretimi yaninda ari sutu veya polen ya da her iki urunun beraber uretimi ariciligin karliligini artirmaktadir. Diger yandan Ulkemiz kosullarinda, Bati Anadolu Bolgesinde aricilarin cogu, bal uretimlerinin onemli bir kismini “cam bali” olarak gerceklestirirler. Ancak, cevre sartlarina (isi, rutubet, yagmur) bagli olarak cam bali uretim miktarlarinda yildan yila onemli farkliliklar olusur. Ozellikle cam bali uretimi icin olumsuz kosullarda ari sutu ve polen uretimi, en azindan asgari bir kazanc yonuyle aricinin sigortasi durumundadir. Ayrica, son yillarda tuketiciler arasinda ari sutu ve polene karsi buyuk bir talebin olusmasi daha karli bir aricilik icin uygun bir ortam olusturmaktadir. Kisaca, aricilikta uretim cesitliligi ve bu urunlerin kaliteli uretimleri hem uretici hem de tuketici yonunden onem arz eder.
Dunya genelinde en cok uretilen ve ticareti yapilan temel ari urunu baldir. Bunun yaninda bal mumu, polen, ari sutu ve propolis ari urunleri olarak Dunya ticaretinde onemli yer almaktadir. Bir diger ari urunu olan ari zehrinin uretim ve tuketimi diger ari urunlerine gore oldukca sinirlidir. Ari urunleriyle ilgili bazi faydali bilgiler asagida konu basliklari icinde verilmistir.
Bal :
Insan sagligi ve beslenmesi yonunden onemli bir gida ve ari urunu olan bal, Turk Standartlari Enstitusunun Bal Standardinda “bitkilerin ciceklerinde bulunan nektarlarin veya bitkilerin canli kisimlarindan yararlanarak bazi eskanatli boceklerin salgiladigi tali maddelerin balarilari (Apis mellifera) tarafindan toplanmasi vucutlarinda bilesimlerinin degistirilip petek gozlerine depo edilmesi ve buralarda olgunlasmasi sonucunda meydana gelen tatli bir urundur. Bal baslica glikoz ve fruktoz olmak uzere farkli sekerleri ihtiva eder. Balin rengi su beyazindan koyu kahverengine kadar degisebilir. Bal akici, viskoz, kismen veya tamamen kristalize olabilir. Balin tadi ve aromasi balin menseine ve bitkinin turune gore degisir” olarak tanimlanmistir.
Genel olarak bal; %80 seker ve %17 su icerir. Geriye kalan %3’luk kisim mineral maddeler, amino asitler, renk maddeleri, vitamin ve enzimlerden olusur. Bali diger sekerli maddelerden daha degerli kilan icerdigi enzimlerdir. Enzimler yuksek sicakliklarda tahrip olacagindan bal yuksek sicakliklarda isitilmamalidir. Bal, varroa mucadelesinin yanlis zamanda yapilmasi sonucu olusan “ilac kalintisi” icermemelidir. Bu nedenle kolonilere erken ilkbahar ve son bal hasadindan sonra gec sonbahar donemleri disinda ilac verilmemelidir. Aksi halde bal cok degerli bir gida olmaktan cikip insan sagligi bakimindan tehlike arz edecektir. Ister suzme ister petek hangi tur bal olursa olsun, ilac kalintisi icermeyen ve belli oranlarda enzim bulunduran butun ballar kaliteli ve degerlidir. Balin taniminda da bahsedildigi uzere, toplandigi bitkiye (orijinine) bagli olarak bal, zamanla kristalize olabilir. Balin kristalize olmasi dogal bir olaydir.
Bal yuksek su oranina bagli olarak eksimedigi surece yillarca bozulmadan kalabilir. Balin bozulmamasi (eksimemesi) icin su orani %20’nin uzerinde olmamali ve bunu saglamak icin de olgunlasan bir baska ifadeyle, bir cercevede petek gozlerinin tumu veya en az 2/3’u sirlanmis petekler hasat edilmelidir. Hasat edilen ve suzulen bal dinlendirildikten sonra cam kavonozlara veya lakli tenekelere doldurulmalidir. Ozellikle %17’den daha yukari su iceren ballar ambalaja girmeden once eksimeyi onlemek amaciyla 60 C’de yarim saat isitilmalidir. Dogru yapilmayan isitma isleminde balin enzim degerini kaybettigi ve balda bir kalite kriteri olan HMF (hidroksi metil furfurol) degerinin yukseldigi unutulmamalidir.
Balmumu :
Balmumu, 13-18 gunluk genc isci arilarin son 4 cift karin halkalari uzerinde bulunan mum salgi bezlerinden salgilanan ve ari tarafindan petek yapiminda kullanilan bir maddedir. Mum salgi bezlerinden sivi olarak salgilanan balmumu karin halkalari arasindan disari cikarken hava ile temas eder etmez kati hale gecerek beyaz bir pulcuk sekline donusur. Ari bacaklari yardimi ile agzina aldigi pulcugu cigneyerek petek orer. Balmumu, agirlikli olarak temel petek yapimi yaninda, kozmetik ve ilac sanayiinde, parlatma, cilalama, su gecirmezligin saglanmasi, kalipcilik ve discilik gibi cok degisik alanlarda kullanilmaktadir.
Arinin 1 gr balmumu uretebilmesi icin yaklasik 10 gr bal yemesi zorunludur. Bu nedenle koloninin gelisebilmesi, bir diger ifadeyle, arilarin petek orebilmesi ya da temel petekleri kabartabilmesi icin; kolonide bol miktarda uygun yasli genc isci arilarin mevcudiyeti, kolonide yeterince bal bulunmasi veya nektar akiminin varligi ya da kolonilerin seker surubuyla beslenmesi gereklidir. Hastalikli ve zayif koloniler balmumu uretemediginden ve gelisemediginden bu tur kolonideki petekler zamanla siyahlasir. Tam tersine, saglikli ve guclu kolonilerde mum salgilama ve petek orme sureklilik kazanir. Kolonideki yeni orulmus beyaz petekler ve cerceveler arasindaki beyaz baglantilar saglikli ve gelisen bir koloninin tipik belirtileridir.
Polen :
Polen arilarin gelismelerinde ve gorevlerini yapabilmelerinde hayati oneme sahip bir maddedir. Sayet kolonide polen yoksa yavru gelisimi durur, kolonide buyuk bir panik baslar. Bilindigi uzere arilar enerji ihtiyaclarinin baldan karsilarken, ihtiyac duyduklari diger tum maddeleri (amino asit, vitamin, mineral madde gibi) polenden karsilarlar. Kisaca polen, arilarin ihtiyac duyduklari tum maddeleri icermekle birlikte, insanlar icin de onemli bir besin kaynagidir. Bazi profesyonel aricilar bal yaninda polen ya da oncelikli olarak polen ureterek daha kazancli aricilik yapmaktadirlar. Yapilan calismalarda bal uretimine ek olarak yapilan polen uretiminin aricinin gelirinde %30 artisa neden oldugu bulunmustur. Bu bakimdan, daha kazancli bir aricilik icin aricilarimizin polen uretimine gecmeleri tesvik ve tavsiye edilmelidir.
Polen, kovan giris deligi onune veya tabanina monte edilebilen polen tuzaklarinin kullanilmasi ile uretilir. Polen tuzagi cekmecelerinde toplanan polen, her gun veya her iki gunde bir alinarak; teknik olarak, sicakligi 40 C’i gecmeyen havalandirmali kurutma dolaplarinda veya basitce, havalandirmali, dogrudan gunes almayan sicak bir yerde, kalinligi 1 cm’yi gecmeyecek sekilde serilerek ve zaman zaman karistirilarak kurutulabilir. Kurutma ile polende bulunan yuksek nemin %7’ye dusurulmesi ve guvenle saklanmasi saglanir. Kurutulan polen ince eleklerden gecirilerek ve basit bir ufleme sistemi ile temizlenir. Kurutulan ve temizlenen polen hava almayan cam kavanozlarda veya polietilen torbalarda saklanir. 1-4 hafta gibi kisa sureli saklamalarda normal oda sicakliginin yeterli olmasina karsin uzun sureli ve ideal saklama ortami 4-5 C’dir. Basit olarak gunluk kullanilan bir buzdolabi bu ortami saglar. Polenin kurutulmasi ve temizlenmesine muteakip karbondioksit (CO2) uygulanmasina tabi tutulmasi polenin daha guvenli saklanmasina katkida bulunur.
Cogu arici polen toplamanin koloni gelisimine ve sonucta bal uretimine olumsuz etkide bulundugunu dusunur. Oysa yapilan arastirmalar, polen toplanilan kolonilerdeki arilarin bu acigi kapatmak icin daha fazla calistiklarini ve sonucta polen toplamaya ragmen koloninin gelisiminde ve de bal uretiminde ciddi bir olumsuzlugun olmadigini gostermistir. Ancak, ekonomik bir polen uretimi icin kolonilerin, bol polen ureten bitkilerin mevcut oldugu yerlerde bulundurulmalari, kolonilerin guclu olmasi, yavru icermesi ve gerektiginde seker surubu ile beslenmesi gereklidir. Uygun bir yerde bulunsalar bile zayif ve yavru icermeyen koloniler yeterli polen toplayamazlar.
Polen, insan sagligi ve beslenmesi yonunden gerekli tum amino asitleri, vitaminleri, mineral ve diger maddeleri bir denge icinde bulunduran dogadaki tek ve en zengin besindir. Bu yonuyle polen hem dunyada hem de ulkemizde; vucut direncinin arttirilmasi ve korunmasinda, gelisme bozukluklarinin duzenlemesinde, ozellikle prostat ve karaciger problemlerinin giderilmesinde sporcular, yetiskinler ve cocuklar tarafindan kullanilmaktadir. Polenin sabahlari kahvaltidan once ac karnina alinmasi tavsiye edilmektedir. Gunluk doz kisiye ve vakaya gore degismekle birlikte genel olarak; yetiskinler icin 15-20 gr, 3-5 yas arasi cocuklar icin 5-10 gr ve 6-12 yas arasi cocuklar icin 10-15 gr olabilir. Nadiren de gorulse polenin bazi kisilerde alerjiye neden olabilecegi goz onunde bulundurulmali ve bu durumda polen alimindan vazgecilmelidir.
Ari Sutu :
Ari sutu, 6-12 gunluk genc isci arilarin baslarindaki salgi bezlerinden salgilanan, besin degeri oldukca yuksek, beyaz renkli, peltemsi, hafif acimtirak bir ari urunudur. Bugun icin hem dunyada hem de Ulkemizde insan sagliginda bagisiklik sisteminin guclendirilmesi ve korunmasinda kullanildigi gibi kolesterol ve tansiyon dusurmede, cinsel fonksiyonlari iyilestirmede, hucre yenileyici ve onarici etkisinden dolayi cilt ve sac problemlerinde kullanilmaktadir. Bu cercevede tum dunyada ve ozellikle Cin’de tonlarca ari sutu uretilmekte ve ticareti yapilmaktadir. Polen uretimi gibi ari sutu uretimi de ariciliktan elde edilen kazanci artirmaktadir.
Teknik ari sutu uretimi, ana ari uretimine benzer olarak “Doolittle yontemi” olarak adlandirilan “larva transferi yontemi” ile yapilmaktadir. Bu yontemde; bos bir cerceveye, kendi etrafinda donebilen 2 veya 3 cita monte edilerek transfer (asilama) cercevesi hazirlanir. Bu islemden daha once veya sonra 8-9 mm capli tahta kalip yardimiyla eritilmis bal mumundan 8-9 mm uzunlugunda temel ana ari yuksukleri yapilir veya fabrikasyon olarak plastikten yapilmis olanlar temin edilir. Bal mumundan veya plastikten yapilmis bu temel ana ari yuksukleri eritilmis bal mumu yardimiyla cerceve uzerindeki citalara yapistirilir. Arilikta bulunan kolonilerden bolca gunluk larva (1 gun yasli larva) iceren acik yavrulu bir petek cikartilip, gunluk larvalar transfer ignesi ile temel ana ari yuksuklerine transfer edilir. Transfer islemine muteakip, asilama cercevesi transfer isleminin 1-2 gun oncesinden duzenlenen uretim kolonisine verilir. Transfer cercevesinin uretim kolonisine verilmesinden 2.5-3 gun sonra ana ari yuksuklerindeki larva disari atilip yuksuklerdeki ari sutleri tahta bir kasikcik yardimiyla koyu renkli cam kavanozlara alinir. Ari sutunun alindigi yuksuklere tekrar larva transferi yapilip uretim kolonisine verilmesiyle ari sutu uretimi devam ettirilir. Renkli cam kavanozlara alinan ari sutu hemen, buzdolabi gibi soguk bir ortama getirilmeli ve burada saklanmalidir. Ari sutu uretim kolonileri diger adiyla bakici koloniler, ana arisiz veya ana arili olarak duzenlenebilecegi gibi bolca genc isci ari iceren “ogul kutusu” olarak ta hazirlanabilir. Uretim, ana arisiz kolonilerde yapildiginda; koloninin ana arisi larva transferinden 1-2 gun onceden alinmali, koloni bol miktarda genc isci ari, polen, bal ve kapali yavru icermelidir. Koloni mevsim boyunca seker surubu beslenmeli ve haftada bir olmak uzere bu koloniye genc isci ari veya kapali yavru petek takviyesi yapilmalidir. Uretim kolonisinin gucune bagli olarak koloniye 100-300 adet hucre iceren 1-3 adet arasinda veya daha fazla sayida transfer cercevesi verilebilir. 5 hucreden ortalama 1 gr ari sutu elde edilebilir.
Mutlak surette soguk ortamlarda saklanmasi gereken ari sutunun tuketimi; sabahlari ac karnina, kahvaltidan yarim saat once ve tahta bir kasikcik yardimiyla saf olarak dil altindan alinmasi seklinde tavsiye edilmektedir. Yetiskin bir insanda gunluk doz 500 mg (yarim gram) olabilecegi gibi vucut agirliginin her kg’i icin 3 mg olarak da hesaplanabilir.
Propolis ve Ari Zehiri :
Propolis isci arilar tarafindan agaclardan toplanan ve yine isci arilar tarafindan kovanda catlak yerlerin kapatilmasinda, kovana giren ve olen yabanci boceklerin kokusmasinin onlenmesinde, petek hucrelerinin ve kovan ic cidarinin parlatilmasinda ve yavru alanlarinin hastaliklardan korunmasinda kullanilir. Bilesiminde recine, polen, balmumu, eterik yaglar, degisik organik ve inorganik bilesikler vardir. En basit ham propolis uretimi, kovanda, giris deligi ve cevrelerde toplanan propolisin kazinmasi seklinde yapilir. Propolis teknik uretiminde ise kovanda; uste, ortaya ve alta takilan plaklar ve bazi ozel duzeneklerle takilir. Toplanan ham propolis bazi kimyasal yontemlerle saflastirilarak ekstrakti elde edilir. Brezilya, Cin, Japonya gibi bazi ulkelerde onemli miktarlarda uretilip insan sagliginda kullanilmasina karsin ulkemizde yeterince bilinmedigi icin yeterli uretimi ve tuketimi yapilmamaktadir.
Ari zehiri, isci arilarda zehir bezi tarafindan arinin cikisindan 20 gunluk oluncaya kadarki surede uretilip zehir torbasinda depolanan bir maddedir. Ari zehiri, ari tarafindan dusmana karsi savunma amaciyla kullanilirken Tip alaninda, ari zehrine karsi bagisiklik sisteminin guclendirilmesi ve romatizmal hastaliklarin tedavisinde kullanilmaktadir. Uretimi icin ozel duzeneklere ihtiyac vardir. Ancak sinirli kullanim alanindan dolayi dunya uzerindeki uretim ve ticaret hacmi de sinirlidir.